Samouczek MasterPlanu: metoda case study

Analiza przypadku, czyli metoda case study

Metoda case study jako metoda badawcza

Według Stefana Nowaka (1970) studium przypadku jest metodą badania, w której badacz dąży do możliwie wszechstronnego opisu pewnej zbiorowości lub jednostki, z uwzględnieniem bogatego zestawu zmiennych. Badacza interesują zarówno wartości zmiennych, jak i zależności między nimi. Przedmiot badania ma charakter jednostkowy. Badacz przystępuje do poszukiwań bez wstępnych hipotez, z zamiarem dokładnego zbadania zjawiska w jego rzeczywistym kontekście. Punktem wyjścia w analizie przypadku jest przedmiot badania w stosunku do podporządkowanej mu metodologii badań.

Historia case study, jako metody badawczej jest poprzedzielana okresami bardzo intensywnego jej stosowania i okresami zupełnego odrzucenia.

Wprowadzenie i rozpropagowanie studium przypadku jako metody badań psychologicznych przypisywane jest psychoanalitykom, a w szczególności Zygmuntowi Freudowi. Ustalił on pewną strategię prowadzenia badań przy użyciu tej metody, tworząc w ten sposób punkt odniesienia dla późniejszych badań klinicznych. Opierając się na materiale zebranym podczas kolejnych sesji analitycznych, Freud konstruował ogólną teorię genezy nerwic. Równolegle z badaniami naukowymi prowadził terapię pacjentów, dlatego też granica między badaniami naukowymi i badaniami prowadzonymi dla celów terapeutycznych jest nieostra.

Wypracowana przez Freuda metoda analizy przypadku może być przykładem błędów metodologicznych, możliwych do popełnienia przy tego rodzaju badaniach.

Jeśli chodzi o etap zbierania danych empirycznych, to psychoanalitykom zarzuca się wybiórcze zbieranie informacji, dotyczące tylko tych sfer zachowania pacjenta, które pozostają w polu zainteresowania badacza. Sprzyja temu sposób prowadzenia sesji analitycznej oraz specyfika pacjentów (osób badanych). Ponadto psychoanalitycy odrzucają możliwość odwoływania się do faktów zewnętrznych, co mogłoby zwiększyć zarówno zakres jak i obiektywność danych. Pojawiają się także zarzuty bardziej szczegółowe, dotyczące introspekcji jako metody zbierania danych. Ponieważ psychoanalitycy nie zbierają danych o aktualnych procesach psychicznych osoby badanej, lecz o tych, które miały miejsce we wczesnym dzieciństwie (a więc stosuje się retrospekcję, a nie introspekcję), uzyskiwane informacje w dużej mierze są tylko interpretacją danych.

Etap budowania wyjaśnień przez psychoanalityków polega często na poszukiwaniu możliwych zasad związku między zjawiskiem i przesłankami jego zajścia, a nie na wykazaniu pomiędzy nimi logicznego związku. Krytycy zarzucają psychoanalitykom brak wyraźnej metodologicznej granicy między etapem zbierania danych a fazą budowania wyjaśnień. Trafność tworzonych przez Freuda twierdzeń, będących wyjaśnieniem określonego zachowania osoby badanej (pacjenta), nie jest możliwa do sprawdzenia. Tak więc w odniesieniu do psychoanalizy, raczej można mówić o tłumaczeniu zjawisk, niż o ich wyjaśnianiu.

Najwcześniejsze zastosowania metody case'owej do badań miały miejsce w Europie. Natomiast w USA ten rodzaj badań był związany bardzo mocno z wydziałem socjologii na Uniwersytecie w Chicago. Od roku 1900 do 1935, szkoła chicagowska była nie tylko jedną z najwybitniejszych w tym zakresie, ale także była źródłem wielu przedsięwzięć, które znalazły swoje odbicie w literaturze. Rozwój szkoły chicagowskiej rozpoczął się wraz z okresem wzmożonych imigracji do USA. Różne aspekty tej imigracji znalazły swoje odzwierciedlenie w prowadzanych tam badaniach. Problemy związane z ubóstwem, bezrobociem i innymi kwestiami związanymi z emigrantami, idealnie nadawały się do badania poprzez case study.

Od momentu, gdy szkoła chicagowska zaczęła być bardzo mocno identyfikowana z metodą case'ową, rozpoczęła się bardzo ostra krytyka pod jej adresem. Rezultatem tego, było zakwestionowanie case study jako metody badawczej. W roku 1935 rozpoczęła się publiczna dyskusja między profesorami z nowojorskiego Uniwersytetu Columbia, którzy byli autorytetami w zakresie ilościowych metod badawczych, a ich kolegami ze szkoły chicagowskiej. Polemika ta zakończyła się zwycięstwem naukowców z Uniwersytetu Columbia, co w konsekwencji doprowadziło do spadku zainteresowania case study jako metodą badawczą.

Socjologia udowodniła swoją "naukowość", ale metoda case'owa jako metoda badawcza przegrała. Utożsamianie naukowości ze stosowaniem metod ilościowych trwa w naukach społecznych do dziś, choć od lat 60-tych uwaga badaczy w znacznym stopniu została skierowana na ograniczenia metod ilościowych. Od tego momentu ponownie wzrosło zainteresowanie case study.

Obecnie, nawet najbardziej zagorzali zwolennicy ilościowych metod w naukach społecznych dopuszczają daleko idącą swobodę w eksploracyjnej fazie badań, na etapie generowania hipotez. To, co dla neo-pozytywistycznego "ilościowca" może być wyłącznie "gorszą", choć niekiedy niezbędną, fazą badania, dla innych stanowi pełnoprawną metodę, która ma - podobnie jak każda inna metoda badawcza w naukach społecznych - swoje mocne i słabe strony.

Niektórzy z poważnych analityków metody case'owej twierdzą, że w krytyce metody case'owej nie były poddawane minusy tej metody, lecz raczej niedojrzałość socjologii jako dyscypliny naukowej (Hammel i in., 1993). Krytyka byłaby uzasadniona tylko wtedy, gdyby przyjąć, że nauki społeczne rozwijają się poprzez odchodzenie od "gorszych" metod jakościowych do "bardziej zaawansowanych" metod ilościowych.

Postrzeganie metody case'owej jako fazy wstępnego etapu badania, która zawsze w fazie dowodu ma dysponować "twardymi" danymi, najlepiej otrzymanymi w wyniku zastosowania eksperymentu lub stanowiącymi obraz próby, który można uogólniać na populację, z której próba została pobrana, jest poważnym uproszczeniem. Opiera się bowiem na założeniu, że:

w fazie eksploracyjnej badania można zasadnie stosować metodę case'ową;
sondaże i "historyjki" mogą być stosowane w fazie opisowej, a
dla fazy wyjaśniania lub ustalania zależności przyczynowo-skutkowych nadają się wyłącznie eksperymenty.

Hierarchia ta jest tak samo fałszywa jak założenie, że fazom badań można przypisać jakieś konkretne metody. Faktem jest, że badania eksperymentalne są nastawione na wyjaśnianie. Jednak eksperymenty - w wielu przypadkach - są mało praktyczne albo niemożliwe do przeprowadzenia. Historycy, dla przykładu, spoglądając na to, co zdarzyło się w przeszłości, dociekają nie tylko tego, co się wydarzyło, jaki miało przebieg, ale także dlaczego przebiegło w taki, a nie inny sposób. Jak dosadnie mówi Yin (1993), Graham Allison, pisząc "Istotę podejmowania decyzji: wyjaśniając kubański kryzys rakietowy" nie mógł ani zaprojektować jednego z najpoważniejszych kryzysów politycznych XX wieku, ani manipulować zmiennymi kontrolnymi.

Case studies mogą mieć zarówno charakter:

eksploracyjny (exploratory),
opisowy (descriptive), jak i
wyjaśniający (explanatory).

Każdy z tych trzech rodzajów może występować w postaci pojedynczej i wielokrotnej (multiple-case).

W eksploracyjnym case study, badania terenowe i zbieranie danych mogą poprzedzać zdefiniowanie pytań i hipotez badawczych. Ten typ analizy badawczej bywa czasem wstępem do badań ilościowych. Oczywiście sam szkielet badań musi być gotowy zanim badanie zostanie przeprowadzone. Badanie pilotażowe jest konieczne, aby zadecydować o tym, co powinno się znaleźć w badaniu właściwym.

Niezwykle złożonym i trudnym zadaniem jest proces selekcji problemów, które powinny znaleźć się w case study. W literaturze przedmiotu można znaleźć informacje, które ułatwią to zadanie (Yin, 1989a). Według Stake'a (1995) selekcja danych, problemów do case'u, stwarza możliwość maksymalizowania efektów badania, biorąc pod uwagę ograniczenia czasowe, jakie stoją zwykle przed badaczem.

Opisujące case studies wymagają od badacza, aby rozpoczął swą pracę od zaprezentowania teorii lub od pokazania, jaka istnieje możliwość, że interesujący go problem pojawi się w tym badaniu. Pyecha (1988) stosuje tego rodzaju metody do analizowania nauczania w szkołach specjalnych, stosując procedurę dopasowywania wzorca. Każdy stan aktywności, który poddaje analizie i wszystkie dane dotyczące każdego stanu aktywności są porównywane do innych. Tak więc teoria opisująca musi pokrywać nie tylko głębię, ale i cały zakres przypadku poddawanego analizie. Taka selekcja problemów w trakcie tworzenia case'u i wybieranie poszczególnych części do analizy, na swój sposób, służy rozwojowi innych typów case study.

Wyjaśniające case study stosuje się do analiz przyczynowo-skutkowych. W bardzo złożonych i wielowariantowych case'ach, badania przeprowadza się techniką dopasowywania wzorca, o której była już mowa wcześniej, Yin i Moore (1988), posługując się tym rodzajem analizy przypadku, przeprowadzili badania szukając przyczyn tego, że niektóre wyniki badań znajdują zastosowanie w praktyce. Analizie poddali projekt badawczy dotyczący finansów, który charakteryzował się tym, że choć temat badania nie zmieniał się, to samo badanie przybierało różne warianty. Wyniki tej analizy posłużyły do wyjaśnienia trzech rywalizujących teorii:

zorientowanej na wiedzę (knowledge-driven theory), która głosi, że wszystkie idee i odkrycia pochodzące z badań, stają się w końcu produktem komercyjnym.
zorientowanej na rozwiązywanie problemu (problem-solving theory),
zorientowanej na interakcję społeczną (social-interaction theory), która twierdzi, że badacze i użytkownicy przynależą do nakładających się na siebie profesjonalnych sieci zawodowych, które ciągle się ze sobą komunikują.

Zastosowania metody case'owej jako metody badawczej

Gdyby metoda case'owa była metodą "gorszą", nie miałaby tylu zastosowań w tradycyjnych dyscyplinach naukowych, takich jak psychologia, socjologia, nauki polityczne, antropologia, historia i ekonomia, a także w bardziej praktycznie zorientowanych dyscyplinach, takich jak planowanie przestrzenne, administracja publiczna, nauki o zarządzaniu i pedagogika (Yin 1988, s. 10).

Metoda case'owa znalazła zastosowanie w medycynie, a szczególnie w patologii. Nie stronią od niej strategiczne studia w zakresie wojskowości. Kandydaci do zawodu adwokata, prokuratora i sędziego studiują dochodzenia i sprawy sądowe, zarówno bardzo odległe w czasie, jak i te bardziej współczesne. Charakterystyczne jest przy tym, że odstępy czasowe nie są tak ważne jak stopień precedensowości wydarzeń. Dla przykładu, oficerowie sztabowi do dzisiejszego dnia studiują bitwę Hannibala pod Kannami z 216 roku p.n.e. Osoby studiujące media masowe analizują radiowe słuchowisko "Wojna wiatów" Orsona Wellsa z 1938 roku.

Gdyby metoda case'owa była metodą "gorszą", dodaje Yin (1988, s. 10), nie stosowałoby jej tylu znakomitych uczonych o uznanej renomie badawczej.

Istota metody case'owej jako metody badawczej

Istotą metody case'owej jest to, że uwzględnia ona całościowe podejście do obserwacji, rekonstrukcji i analizy badanych zjawisk. Ponadto, pozwala ona na włączanie do studium spojrzenia "aktora" Zonabend (1992). Metoda case study nie wymaga ani określonej minimalnej liczby case'ów, ani randomizacji. W przypadku metody case'owej badacz pracuję nad sytuacją, którą przedstawił w opisie przypadku.

Metoda case'owa może brać pod uwagę albo pojedynczy przypadek albo przypadek zwielokrotniony (multiple case). Kiedy mamy do czynienia z drugą sytuacją, oznacza to, że przeprowadzono replikację na specjalnie dobranych przypadkach, a nie na powtarzaniu badania w oparciu o dobór próby. Kiedy replikacja jest niemożliwa, badacz jest ograniczony do analizy pojedynczego przypadku. Yin zwraca uwagę na to, że uogólnianie wyników analizy pojedynczego lub też zwielokrotnionych case'ów, służy tworzeniu teorii, ale nie jest odnoszone do populacji. Wyniki wielokrotnego case study są bardziej wiarygode metodologicznie, jeśli zostały zreplikowane poprzez dopasowywanie wzorców (pattern-matching). Oznacza to, że wyjaśnienie (w studium przypadku) musi dobrze "pasować" do faktów, które ma wyjaśniać oraz do różnorodnych implikacji, które dają się z niego wywieść. W ten sposób zwiększa się moc (deskryptywna i predyktywna) teorii, która jest rezultatem tych badań.

Hammel (Hammel i in., 1993) i Yin (1984, 1989a, 1989b, 1993, 1994) zdecydowanie opowiadają się za tym, że niemożliwe jest stworzenie ogólnej analizy przypadku na podstawie pojedynczych case'ów, niezależnie od tego, jaką liczbę case'ów weźmiemy pod uwagę. Zdecydowanie ważniejsze jest ustalenie dokładnych "kroków" (zasad), według których będzie odbywało się każde badanie. Podczas analizowania każdego pojedynczego case'u, trzeba będzie brać pod uwagę ogólnie przyjęte i akceptowane zasady, co w rezultacie doprowadzić ma do większej obiektywności analizy.

Charakterystyczne dla analizy przypadku jest to, że dąży ona do holistycznego zrozumienia kulturowych systemów aktywności (Feagin, Orum i Sjoberg, 1990). Kulturowe systemy aktywności odnoszą się do powiązanych ze sobą aktywności uczestników sytuacji społecznych. Z tym, że case study nie jest badaniem opartym o dobór celowy, zgadzają się wszyscy badacze posługujący się tą metodą badawczą.

Case study jest analizą dokonywaną z wielu perspektyw. Oznacza to, że badacz bierze pod uwagę nie tylko perspektywę uczestnika, ale także związanych z nim grup i powiązań między nimi. Ten aspekt jest charakterystycznym elementem metody case'owej. Dzięki niemu dojść do głosu mogą ludzie pozbawieni władzy i wpływów. Gdy socjologiczne analizy prezentują studia przypadku dotyczące bezdomnych i słabych, zawierają one właśnie punkt widzenia tych ludzi.
Yin (1994) przedstawia pięć komponentów istotnych podczas tworzenia badania przy pomocy case study:
* pytania do badania
* założenia
* obszar do zbadania
* logiczne powiązanie między danymi i założeniami
* kryteria interpretacji opisu przypadku.

Pytania badawcze powinny być pytaniami typu "jak?" i "dlaczego?", a ich zdefiniowanie powinno być pierwszym zadaniem badacza. Założenia wynikają niekiedy z pytań badawczych, pomagają ustalić cele badania. Nie wszystkie rodzaje analizy przypadku muszą mieć założenia. W eksploracyjnym case study o wiele bardziej niż założenia potrzebny jest cel. Obszar badania definiuje, jaki to będzie rodzaj case'u. Powiązanie pomiędzy danymi uzyskanymi podczas badania a założeniami oraz kryteriami interpretacji opisu przypadku, to ostatnie ważne aspekty, które powinien ustalić badacz.

Opisując metodę dopasowywania wzorców (pattern-matching) jako technikę przydatną do powiązania danych z założeniami, Cambell (1975) twierdzi, że dopasowywanie wzorców, to sytuacja, gdy kolejne części informacji pochodzące z tego samego case'u są powiązane z teoretycznymi założeniami badania.

Ustalenie trafności i rzetelności narzędzia badawczego jest specyficznym problemem w badaniach przeprowadzanych za pomocą analizy przypadku. Źródłem ograniczeń jest subiektywizm badacza. Yin (1994) proponuje następujące środki zaradcze:

korzystanie z wielu źródeł podczas zbierania dowodów,
zbudowanie łańcucha dowodów (powiązania dowodów ze sobą w logiczny ciąg), a także
przedstawienie pierwszego zarysu raportu z badań osobom będącym głównymi źródłami informacji.

Szczególnym przypadkiem zastosowań metody case'owej w badaniach są te przedsięwzięcia, w których 3 jak to zręcznie ujmuje William F. Dukes (1965), "N=1", czyli obserwowany przypadek jest przypadkiem pojedynczym. Takich badań w psychologii nie było wcale mało i niektóre z nich odegrały poważną rolę jako źródło inspiracji w budowaniu teorii. Jak mówi Dukes (1965: 78), "[z]amiast być zorientowane na osobę (unikalność) lub na ogólną teorie (uniwersalność), badacze mogą koncentrować się na problemie. Badanie skoncentrowane na problemie (problem-centered research) i biorące pod uwagę pojedynczą jednostkę obserwacji może, dzięki sprecyzowaniu pytań, zdefiniowaniu zmiennych i ustaleniu podejść, poczynić znaczący wkład w badanie zachowań."
Jest oczywiste, że dla badaczy preferujących indukcyjny model wnioskowania zawierającego w sobie elementy wiedzy o różnicach międzyosobniczych, badania uwzględniające tylko jeden analizowanych przypadek wyglądają cokolwiek dziwnie. Jednak "statystyk, który nie widzi możliwości, że uogólnienia z badań nad pojedynczym przypadkiem mogą być akceptowalne, stawia się na równi z badaczem eksperymentalnym, który nie dostrzega że niektóre problemy nie mogą być rozwiązane bez odwołania się do liczb", twierdzi McNemar (1940, s. 361).

Metoda case study jako metoda diagnostyczna

Studium przypadku jest podstawową metodą stosowaną w klinicznych badaniach diagnostycznych. Natomiast w diagnostyce przydatności zawodowej i w polityce personalnej firm coraz większą karierę robi metoda "assessment-center" (A-C), której jedną z wielu części składowych jest często właśnie case study (Krool, 1996). Technika ta powstała na gruncie krytyki tradycyjnych sposobów oceny i prognozowania efektywności menedżerów.

Współczesną diagnostykę przydatności kierowniczej zdominowało stanowisko interakcyjne. Twórcy idei assessment-center w pełni je akceptując, konstruują metody oceniania na podstawie analizy konkretnych stanowisk pracy, a także nawiązując w samej diagnostyce do realiów danej organizacji lub ich symulowaniu. Jednym słowem, technika A-C daje możliwość postawienia kandydatów w sytuacjach quasi-rzeczywistych, podobnych do sytuacji na ich przyszłym miejscu pracy. Metodzie tej przypisuje się, w porównaniu z pozostałymi, większy obiektywizm, gdyż w jednym A-C znajdują jednocześnie zastosowanie bardzo różne metody diagnostyczne. Podczas kilkudniowego procesu diagnozowania kandydata do pracy metodą A-C stosuje się zarówno:

wywiad, który ma na celu uzyskanie wstępnych informacji o kandydatach, oraz dostarczenie im informacji o idei A-C,
"kosz pocztowy", kiedy to badany stawiany jest w sytuacji decydenta, który musi podjąć serię decyzji związanych z pakietem pism urzędowych, protokołów i notatek służbowych,
dyskusję grupową, której uczestnicy otrzymują określony problem do przeanalizowania i mają go rozwiązać w trakcie tej dyskusji; przyjmuje się, że rozwiązaniem problemu jest określona, wypracowana zespołowo decyzja,
techniki projekcyjne,
testy i kwestionariusze osobowości,
autoopis w oparciu o Q-sort.

Procedura ta ma kilka modyfikacji i jest systematycznie rozwijana. Jej uzupełnienie stanowią różnego rodzaju gry kierownicze, polegające na zespołowym rozwiązywaniu zadań wymagających zarówno kooperacji jak i rywalizacji, a także przygotowywanie przemówienia na określony temat i wspomniane już wcześniej case study.

Jak zauważa Witkowski (1995) stosowanie psychologicznych metod do prognozowania efektywności kierowania jest w Polsce rzadko spotykane. Natomiast w wysoko rozwiniętych krajach europejskich oraz w USA, wiele metod prognozowania efektywności, to właśnie metody psychologiczne, a psycholog jest jednym z ważnych ekspertów mających wpływ na zatrudnianie, przemieszczanie, doskonalenie i awansowanie kadr.

Trafność prognostyczna metod psychologicznych była przedmiotem wielu badań, głównie w krajach Europy Zachodniej. Badacze uzyskiwali różne wartości współczynnika trafności prognostycznej, stosując także odmienne kryteria sukcesu zawodowego. Wskaźniki trafności prognostycznej poszczególnych metod są stosunkowo niskie (Witkowski, 1993, s. 60). Stosowanie baterii metod zwiększa prawdopodobieństwo sformułowania trafnych prognoz. Idea ta została zrealizowana w postaci technik assessment-center.

Tekst ten jest fragmentem rozdziału 4 "Analiza przypadku, czyli metoda case study" pracy doktorskiej Żanety Ptak-Kosteckiej, Efektywność pełnienia ról menedżerskich, Uniwersytet Wrocławski, Wrocław 2000.

[opublikowane 2002-05-21]